Showing posts with label culture. Show all posts
Showing posts with label culture. Show all posts

Saturday, February 13, 2010

Top Up

Mobile technology hian khawvel hi a fan chhuak mek niin a lang. Chikankata thingtlang hmunah pawh hian hmunphiattu leh loneitu atanga professional leh executive thlengin an hmang tangkai em em a. Hmun tin deuhthawah hian mobile phone counter a awm deuh vek avangin, an ‘talk time’ a zawh pawhin an Top Up zung zung tawh mai thin a ni. Keini chhungkua pawhin India rama kan chhungte leh ram danga kan thiante biak kan duh chang hi chuan kan talk time balance neih sa hi kan han sit deuh thin avangin, kan han Top Up leh zauh bawk thin a.

Chuvangin he Saptawng thu pahnih “Top Up” tih hi helai hmuna kan thu lam rik zin ber a ni hial ang. Mobile phone nena inkaihhnawih thilah chauh ni lo, thil dang tam tak sawi nan Top Up hi local slang angin kan hmang bawk. Chung te chu:
CHAZ Top Up: CHAZ chu Churches Health Association of Zambia tihna a ni a. Zambia rama hriselna lam hnathawk NGO zinga lian ber a ni. Chikankata Hospital pawh hi CHAZ member kan ni ve a. Kum khat kalta atang khan CHAZ hian Chikankata Hospital & Health Services hnuaia hna thawktute zawng zawng hi sum faiin a rawn tanpui a, hei hi ‘CHAZ Top Up’ kan tih chu a ni. Hna thawktute tan a hlu em em a, a dawng tlem ber hmunphiattute pawhin thlatin hian Indian Rupees 1,500/- hu ang vel an dawng a, hei hian sorkar/Salvation Army atanga an hlawh chanve a hen daih a. An hlawh pangngai nena belh khawm phei chuan tam tham ve tak a ni. CHAZ Top Up sem ni hi chuan hnathawktute hi an hlim haw thei hle thin.

Teaching Incentive or Top Up: Chikankata Secondary (High) School zirtirtute hian sorkar/Salvation Army atanga an hlawh bakah thlatin sum an dawng ve bawk a. Hei hi an Top Up ve, teaching incentive an tih chu a ni. An chhut dan chu: zirtirtuin period khat zel a zirtirah Top Up Rs. 15/- hu ang vel a dawng a. Entir nan - Ka nupui hian nitin period 5 lo zirtir ta se, kar khatah period 25 a zirtir ang a, thla khatah chuan period 100, hei hi Rs. 15/-in puntir ta ila, thlatin Rs. 1,500/- Top Up a rawn hawn dawn tihna a ni a, a lawm ve thei viau tur a nia! He Top Up hi Parents-Teacher Association (PTA) thawhkhawm atanga lo kal a ni.

Mbasela Top Up: Zambian ho hi inlawm thiam leh ngaipawimawh ber hnam an nih rualin inthlah lama pachhe ber an ni hial thung ang. Khawlai lennaa in-greet te, biak ina hotu leh mi thar han lawm te hi an la urhsun thei em em a. An hnam dan dik taka in-greet phei hi chuan minute 5 tehmeuh a awh thin, chhungkhat laina zawng zawng an patea te chanchin thlenga an inzawh tel thin avangin. Keini ang mi hmanhmawh reng thin tan phei chuan hun a uihawm duh khawp mai. Mipui punkhawm nikhua hian inlawmna hun siam a ni ziah thin a, he hun kaihruaitu bik hi ruat an ni thin. Kaihruaituin kut ben zat tur nen lam a bituk vek a, a bituk sa zat kut ben zawh a nih hnuah khan vawi thum ben nawn tur te a han ti leh a. He a nawnna hi Mbasela emaw, Top Up an ti bawk thin a ni. Hetianga a Top Up-na kut benna huna an mi lawm nih chu nuam duh ve tak a ni.

ARVs: AIDS enkawlna damdawi Antiretrovirals (ARVs) hi Top Up tiin thiam takin a hming an phuah zaih bawk a. Top Up zawng zawng zingah kan hmang tangkaiin kan ngeihpui ber awm e. AIDS avanga damlo, an CD4 count 1-a tlahniam tawhte pawh hi (the normal CD4 count is somewhere between 500 and 1500 cells per cubic millimetre), he Top Up hian han enkawl ila, an CD4 count chu 500 chunglamah te a sang chho leh thin a, HIV hrik pai tih pawh hriat har khawpin an hrisel chho leh thin a ni.

Heng Top Up chi hrang hrangte hian mite inkarah inpawhna leh inkungkaihna tha a siam a, khawsak a tiawlsam a, mite rilruah hlimna leh lawmna a thlen a, rilru leh taksaah damna a thlen bawk a ni. Heng Top Up kan sawi tlemte bak hi Top Up dang nitina semchhuah tur kan nei ngei ang. Mite an hnathawh thata fak te, an lungngaih nia hnem leh hmangaihna lantir te, leh thilpek te tham ber inpekte pawh hian mite nun hlimna nasa takin a thlen thei ngei ang.

Tuesday, August 12, 2008

Kum khat liam tak hnu hian....

Pathian hruainain Zambia ramah kum khat kan lo awm tling ve ta der mai a. Nikum 2007 August ni 12 (Pathianni) chawhnu dar 2:15 chiah khan Lusaka International Airport-ah kan tum kha a ni a, kan rawngbawlna hmun Chikankata pawh hemi ni vek 5 p.m. khan kan lut a ni. Khami ni khan mikhual angin lut mah ila, tunah chuan kan lo tlangnel ve ta hle mai a. A ram mite min hmangaihna, duhsakna leh thatnate hi kan tan a hlu a, ropui kan ti a ni.
He kum khat hun chhung kan thil tawn atanga an vantlang nunphung leh zia landan thenkhat chauh tarlang ila:
AN KRISTIANNA:
1. Zambia-ah hian Kristian an tam ber a, Kristian hi 87% niin, an 'official religion' Kristianna a ni hi an chhuang em em.
2. Mizoram angin Inrinni leh Pathianni (Weekend) hun hi Kohhranin a chang tam khawp mai. Pathianni phei chuan dawr/sumdawnna hmun khar a ni deuh vek a, lirthei veivak a tlemin khawlai a thawl tha khawp mai.
3. Kohhhran pawl hrang hrang a awm ve deuh duah a, pawl erawh an insawichhiat sak ngai lo. Rawngbawlna thilah an inpawh/tang ho azeng erawh a ni lo.
4. An pipu sakhaw thil leh Kristian thurin thenkhat hi chawhpawlhin an bawlphuan ta pek thin a, 'kristian' inti ve tho sia bo fe fe lah an tam!
5. Kohhrante hian ramthim/thlarau bo veina tak tak an nei pha lo a, anmahni tualchhung kohhran theuh phur/vung takin kalpui an tum mai thin.
6. Biak In chhung boruak a zangkhaiin thawm a tha thei khawp a. Biak In chhung leh vantlang hmun dang (Pub/Concert)-a an taksa chet dan phung a danglam vak lo. An mawng hem thui chin a inchen deuh thuak a ni!
7. Kohhran programme-ah hruaitu te ngawr ngawr chauhin hun an hmang thin a, an kalphung a democratic vak lo.

CHHIATNI THATNI:
1. Keini Mizote angin chhiatni thatni hunah an inlawm tha hle thin. Laina thisen inkungkaihna hla tawh tak te pawh heng hunah hian an inhre tha hle thin a ni.
2. Inneihna hi a hma daih atangin an urlawk nasa thin, a hmeichhe thuam ken tur thawhkhawmna hun 'bridal shower'-in an tan a, eisiam inzirtirna leh chumi atana bungbel vawmkhawmna hun 'kitchen party'-in a zui leh a. An mi sawm nih chuan insenso tam thei tak a ni.
3. Nupui man a to hle a, an tangka Kwacha 2 million (Rs. Singhnih hu vel) te a tling thei zuk nia. Mo atana fanu hralhtu nu leh pa chu an hausa lawih thin.
4. Inneih lawmna hun ang thoin mitthi vui ni hian ruai an theh ho dar dar thin. Raltu (thilpek/sum hum tel lem lo) pawh an nei thahnem thin hle mai. Lusun chhungte rilru a hah thuahhnih ngawtin a rin theih.

A DUM LEH A VAR:
A dum____
1. Mipa lalna society a ni a, a leha luakchhuak khawpin an mipate an intilal a. An hmeichhiate'n an dikna chanvo an hum zo lo a, an khawngaihthlak khawp mai.
2. An hnam danah mipain nupui pakhat aia tam a neih a thiang a. Kristian inti, vantlang mi langsar leh hawizau ve chin te zingah pawh nupui 1/2/3/4 neite an kuh trun.
3. Mipa an thatchhia a, hmeichhia an taima thung. Nu ber chhungkaw chawmtua tang an tam mai.
4. Sumdawn an thiam lo. Vawikhata hlep neih treuh an tum. An dawr hmun a biru tlangpui, an ti ual-au/itawm thiam lo. Mizoram ang thoin dawr nghaktu/sumdawng tam zawk hmeichhia an ni.
5. Zu hi 'beer' an ti vek mai a, eng chi pawh nise. Zu hmun hlimna (3 Ws - wine, whiskey, women) an uar.
6. Fahrah an tam, AIDS vangin!! Khawlai fa pawm an awm nual bawk, an zalen ru ve riau atin a ni.
A var____
1. Zuk leh hmuam (vaihlo lam chi) an uar lo mai ni loin an hre ngai lo a ni ang. Kum khat kalta chhung khan meizu lai mi 3 chiah ka hmu. A hmuam lam chi ti ka la hmu lo.
2. Chhungkhat laina rethei zawkte an awmin an chhung zinga a thei berin a a khaiding thin. Chhungkaw inkungkaihna nghet/tlo tak an nei.
3. Upa lam (a pi leh a pute) an tunu/tupa te tan an hlu hle. AIDS vanga nu leh pa thihsan fahrah nausen/naupang awmtleia chawi lian tute hi pitar/putar te an ni tlangpui. Ka hriat tam tak zinga nu pakhat, kum 65 mi chuan eichawp dap chungin fahrah 7 amahin a enkawl. (Hei hi thil theih loh hiala ngaih theih a ni. Kei chuan Pathianin a enkawlpui ka ti mai, an nghei bik lo a, nu hlim thei berah a la tang thei tlat a ni).
4. Hmeichhia an pasal leh fanaute tana an inpekna nasat zia hi a ngaihsanawm hle. Zambian nuho hi 'hrisel lai leh bawrhsawm lai pawhin...' tih thuthlunga rinawm berte zinga mi an ni hial ang.
5. Mahni chunga mi leh aia upa zawkte an zah thiam em em hi an ze mawi a tling. Mizoten kan tluk loin ka hria.
6. Hmelhriat intawh nikhuain chibai inbuk (greetings) an ngaipawimawh a, urhsun takin an ti thin. Hei hian inhmelhriatna/inkungkaihna tha a siam.

KAN THIAM PUI LEH PUI LOH TE:
Thiampui loh_____
1. Keini nupa, chaw atana 'Buh' ring thin hi chuan vaimim her dip chhum khal 'Nshima'-a inhnawh puar tum hi a hautak kan ti rih khawp mai. Kan fate chuan an duh ve bawrh bawrh viau e.
2. IST aiin Zambian Time hi vawn dik a har a ni ang. Thil reng reng ti dawn ila, minute-in kan tlai ngai lo a, darkar tam fe fe-in kan tran tlai fo mai. A kal hma deuhten phun/sawisel nachang an la hre lo zui lehnghal!
3. Biak In inkhawm a rei lutuk thin hi aw!! Tunkar kalta kan Pathianni zing inkhawm khan darkar 5 zuk awh chuan le! Keini chhungkua hi chuan tui vak lo chungin kan tlingtla lui hram thin a, kan mingo thiante hi chuan a laiah hian an tanchhum deuh tlangpui thin.
4. Thil min dil mai hi an awlsam tlat pek a. Pek vek dawnin hekna ni si, pek loh dawnin angel
kan hai ang tih a hlauhawm bawk si thin. He thil hian tun thlengin kan nupa rilruah zawhna lian tak min la pe reng a, Pathian hnena kan inhlanna thin subject pawimawh tak pakhat a la ni reng.
Kan thiampui leh hlimpui____
1. Hang hmelthatna leh ngaihnobeina kan hmu thiam ve ta! Kan mi leh sate hi duhawm kan tiin kan chhuang hliah hliah a ni. 'Black beauty' hi a lo awm ngei e.
2. Midum bumro leh tihbaiawm pui pui anga kan lo ngaihte kha an lan ang an lo ni ngawt lo. An lan dan piah lamah -- rilru chhungrila hmangaihna leh ngilneihnaa khat te, chungpikna leh khawharna avanga tap zawih zawih thinte, Pathian malsawmna an dawn an chhiar avanga lawmnaa khatliam a, bianga mittui luang chunga lawmthu sawi nachang hre ve tho te an ni.
3. An sam hi mawi kan tiin kan hlimpui fo. A hmei apain an natural hair hi chu a tawiin a kir bit tlangpui a. Mipate hi chuan kawlh takin an tan law law mai a, hmeichhiate hian sam lem hmangin an sawngbawl nasa ta mai thin a. An tihfuh leh fuh loh kar a hla thei thin khawp mai. An sam (lem) 'style' hi an thlak zing khawp a, tun hma deuh kha chuan kan hmelhriat thante ngei pawh hi kan hai chang a awm fo. Tunah chuan kan thiampui ve ta. (Kan fanu hian ama natural hair ngat helai hmuna a thiante sam ang deuh, ngil leh sin deuh zawk si hi a nei a, tun thlengin; heta mite pawhin mak an ti phian. A thiannu pakhat phei chuan a nu hnenah Melissa-i sam ang a duh thu sawiin nikhatah a sam vawi hnihte a lo su thin a ni awm e).
4. An hming hi lam a nuamin hriat reng a awlsam a, a vanneihthlak hle a ni. A tha lamah Eligible, Honesty, Beautyness, Flywell, Gift, Dream, Happiness, Trywell, Miracle leh Stars tih te an ni ang a. Hming lungchhiatthlak berte chu Sadness tih leh Disaster tih te hi an ni! Kan nau neihna ward-a naute pianghlim chu a tukah kan thianpa ward round hian enge a hming atan an sak tak tih a zawt a, 'Introitus' tiin an lo chhang a. Naute pi khan a fanu nau vei buaipuitu kan nurse-te medical term hman zinga ri nalh a tih ber kha a lo phuah ve tawp mai hi a lo ni a. Kan thianpa chuan a tihchi loh lutuk tiin 'Uterus' ti talin i thlaksak ang u a ti a, an pawm ve ta mai bawk a ni.
5. Naupangte anga rilru thianghlim leh hlimthei an pu reng mai hian keini chhungkua pawh min fan ve fo thin. An hlim leh lawmna an theihpatawpa lan tir an hreh lo. AIDS pul hri pawhin a tukdaih zawh loh Pathian thlarau thilpek hlu an chang a ni.
Kan chhungkaw thian tha tak amah hmeithai, ama fa 2 leh a chhungte fahrah 2 dang enkawl lai neitu hian a inlengte min thlahna tawngkam tha tak a nei a, "God bless you' tih hi. Kan ngaihtuah thin a, a dinhmuna ding chung hian mite hnena malsawmna hlantu/thlentu kan ni ve thei ang em? tih hi kan inzawhna a ni fo ta mai zawng anih hi!

Hei leh chen hi Lalpa'n min hruai tawh a, a malsawmna kan dawnte hi kan chhiar seng lo. Kan tan hian Amah hnaih hi a tha a ni, kan pen bosan phal lo. Thil zawng zawng neitu leh vawngtu neih aia hausakna leh hamthatna dang enge awm?